बिष्णुप्रसाद पोखरेल

मैले जे देखे त्यहीँ लेखे

वर्तमान समयमा प्रविधि हाम्रो जीवनको अभिन्न अङ्ग बनेको छ। सूचना र सञ्चारको क्षेत्रमा भएको क्रान्तिले संसारलाई एउटा सानो गाउँमा सीमित गरिदिएको छ। तर, यही प्रविधिको एउटा पाटो ‘सामाजिक सञ्जाल’ पछिल्लो समय स्वस्थ बहसको थलोभन्दा पनि घृणा, भ्रम र गालीगलौजको अखडा बन्दै गएको छ। विशेष गरी निर्वाचनको समयमा यसको दुरुपयोग डरलाग्दो गरी बढ्ने गरेको छ, जसले हाम्रो लोकतन्त्रको जगलाई नै कमजोर बनाउने खतरा पैदा गरेको छ।

१. सामाजिक सञ्जाल: अश्लीलता र अपाच्य शब्दको भण्डार

आजकल सामाजिक सञ्जालका भित्ताहरू पल्टाउँदा स्वस्थ वैचारिक बहस विरलै भेटिन्छन्। कसैको विचारसँग असहमत हुनासाथ अश्लील गालीगलौजमा उत्रिने प्रवृत्ति एउटा ‘नयाँ सामान्य’ (New Normal) जस्तै बनेको छ। भाषाको मर्यादा हराउँदै गएको छ। तर्कले काट्नुको सट्टा चरित्रहत्या गर्ने, व्यक्तिगत लाञ्छना लगाउने र अपाच्य शब्दहरूको प्रयोग गरेर विपक्षीलाई मानसिक दबाब दिने कार्य भइरहेका छन्। यसले सभ्य समाजको निर्माणमा ठूलो बाधा पुर्‍याएको छ।

२. एआई (AI) को दुरुपयोग र भ्रमपूर्ण राजनीति

प्रविधिको विकाससँगै आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) का माध्यमबाट सिर्जित ‘डीपफेक’ भिडियो र अडियोहरूले मतदातालाई भ्रमित पार्ने काम गरिरहेका छन्। कुनै नेताले नबोलेको कुरा बोलेको जस्तो बनाउने वा नभएको घटनालाई सत्य जस्तो गरी प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्तिले मतदाताको सही निर्णय गर्ने क्षमतालाई धमिलो बनाइदिएको छ। एआई सिर्जित यस्ता सामग्रीहरूले क्षणभरमै डढेलोझैँ भ्रम फैलाउँछन्, जसको खण्डन गर्दासम्म जनमत प्रभावित भइसकेको हुन्छ। यो लोकतन्त्रका लागि सबैभन्दा ठूलो प्राविधिक चुनौती हो।

३. देवत्वकरण र दानवीकरणको अतिवाद

हाम्रो राजनीतिमा अहिले ‘आफ्नो उम्मेदवार भगवान, अरूको अपराधी’ देख्ने एउटा घातक प्रवृत्ति हाबी छ। आफ्नो दल वा नेताले गरेका गल्तीहरूलाई पनि सही ठहर्‍याउने र विपक्षीका राम्रा कामलाई पनि सत्तोसराप गर्ने अतिवादी सोचले समाजलाई विभाजित गरिरहेको छ। राजनीति भनेको नीति र विचारको प्रतिस्पर्धा हुनुपर्नेमा यो ‘अन्धभक्त’ र ‘अन्धविरोधी’ को लडाइँ जस्तो बनेको छ। जब हामी मानिसलाई भगवान वा अपराधीको कित्तामा राख्छौँ, तब त्यहाँ समीक्षा र सुधारको ढोका बन्द हुन्छ।

४. ओझेलमा परेका मुख्य एजेन्डाहरू

विडम्बनाको कुरा के छ भने, सामाजिक सञ्जालका बहसहरूमा देश र जनताका वास्तविक समस्याहरू कतै अटाउँदैनन्।

• घोषणापत्रको बहस: राजनीतिक दलका घोषणापत्रमा के छ? तिनीहरू कति व्यावहारिक छन्? यसमा कसैको चासो देखिँदैन।

• स्थानीय समस्या: गाउँठाउँको खानेपानी, सडक, शिक्षा र स्वास्थ्यका समस्याहरूभन्दा बढी चर्चा फेसबुकका ‘ट्रोल’ र ‘मिम्स’ हरूको हुने गर्दछ।

• तर्क र विचारको खडेरी: कुनै पनि एजेन्डामा बौद्धिक बहस हुनुको सट्टा केवल संवेग र उत्तेजना फैलाउने काम मात्र भइरहेको छ।

५. लोकतन्त्रको प्राण: स्वविवेक र सम्मान

लोकतान्त्रिक प्रणालीमा ‘मत’ भनेको एउटा नागरिकको सबैभन्दा शक्तिशाली हतियार हो। यो हतियार प्रयोग गर्दा कुनै पनि प्रकारको डर, त्रास वा प्रलोभन हुनुहुँदैन।

• अभिमतको स्वीकार्यता: लोकतन्त्रमा सबैको विचार मिल्नुपर्छ भन्ने छैन। तर, अरूको विचारलाई सुन्ने र सम्मान गर्ने धैर्यता हुनुपर्छ। ‘मेरो विचारसँग सहमत हुने मात्रै देशभक्त, अरू सबै गद्दार’ भन्ने सोच लोकतन्त्र विरोधी हो।

• दबाबमुक्त मतदान: कसैलाई आफ्नो पक्षमा मत हाल्न दबाब दिनु वा सामाजिक रूपमा बहिस्कार गर्ने धम्की दिनु अपराध हो। मत परिवर्तन गर्न बाध्य पार्नुभन्दा आफ्नो विचारले मतदाताको मन जित्नु राजनीतिक नैतिकता हो।

• स्वविवेकको प्रयोग: मतदाताले कसैको प्रभावमा नपरी, आफ्नै बुद्धि र विवेकले उम्मेदवार छान्न पाउनुपर्छ। जब नागरिकले स्वविवेक प्रयोग गर्छन्, तब मात्रै सक्षम व्यक्ति नेतृत्वमा पुग्छ र लोकतन्त्र बलियो हुन्छ।

सामाजिक सञ्जाललाई गाली गर्ने थलो होइन, ज्ञान र चेतना फैलाउने माध्यम बनाउनुपर्छ। अनावश्यक दबाब र कुप्रचारले अल्पकालीन फाइदा त होला, तर यसले दीर्घकालीन रूपमा समाजलाई नै विषाक्त बनाउँछ। हामीले अरूको मतको सम्मान गर्न सिक्नुपर्छ। लोकतन्त्रको सुन्दरता नै विविधतामा छ। त्यसैले, स्वस्थ बहस गरौँ, तथ्यमा आधारित भएर तर्क गरौँ र हरेक नागरिकलाई आफ्नो स्वविवेक प्रयोग गर्ने वातावरण निर्माण गरौँ। सचेत नागरिक त्यो हो, जसले आफ्नो अधिकार मात्र खोज्दैन, कर्तव्य पनि पालना गर्छ। जब हामी अरूको मतको सम्मान गर्छौँ र आफ्नै स्वविवेकले चल्छौँ, तब मात्र लोकतन्त्र बलियो हुन्छ। समाजलाई सही दिशा दिनु हामी प्रत्येकको जिम्मेवारी हो।

याद राखौँ: बलियो लोकतन्त्रका लागि गाली गर्ने मुखहरू होइन, सोच्ने र बुझ्ने मस्तिष्कहरूको आवश्यकता पर्दछ।