बिष्णुप्रसाद पोखरेल

मैले जे देखे त्यहीँ लेखे

दमक/पछिल्ला ३४ वर्षमा नेपालमा केही पनि भएन, देश उही ठाउँमा छ भन्ने निराशाजनक टिप्पणी अहिले ब्यापक सुनिन्छ। तर तथ्यांकलाई शान्त मनले हेर्दा चित्र बिल्कुलै फरक देखिन्छ। परिवर्तन सधैं नाटकीय हुँदैन, तर दीर्घकालीन यात्रामा त्यसका प्रभाव गहिरा हुन्छन्। वि.सं. २०४८ देखि २०८२ सम्मको अवधिलाई तुलना गर्दा नेपालले भौतिक पूर्वाधार, सामाजिक क्षेत्र र अर्थतन्त्रमा उल्लेखनीय फड्को मारेको स्पष्ट देखिन्छ।

सबैभन्दा पहिले सडक सञ्जाल हेरौं। २०४८ सालतिर करिब ३ हजार किलोमिटर हाराहारीमा सीमित राजमार्ग सञ्जाल २०७९ सम्म आइपुग्दा १८ हजार किलोमिटर नाघेको छ। स्थानीय सडक त झन् २–३ हजार किलोमिटरबाट बढेर ६७ हजार किलोमिटरभन्दा बढी पुगेका छन्। सडक भनेको केवल कालोपत्रे बाटो मात्र होइन; त्यो विद्यालय, अस्पताल, बजार, रोजगारी र राज्यको उपस्थितिसम्मको पहुँच हो। आज दुर्गम मानिएका धेरै ठाउँ वर्षैभरि सडक सञ्जालसँग जोडिएका छन्। कृषिजन्य उत्पादन बजारसम्म पुग्न थालेका छन्। आपतकालीन अवस्थामा बिरामी अस्पताल लैजान सकिने अवस्था बनेको छ। यो परिवर्तनलाई सानो मान्न सकिँदैन।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा सुधार अझ स्पष्ट छ। २०४८ मा नेपालीको औसत आयु ५४ वर्ष थियो, जुन २०७९ मा ७१ वर्ष पुगेको छ। औसत आयु १७ वर्षले बढ्नु कुनै सामान्य उपलब्धि होइन; यसले पोषण, उपचार, खोप, सरसफाइ र जनचेतनामा आएको समग्र सुधारलाई संकेत गर्छ। मातृ मृत्युदर र शिशु मृत्युदरमा उल्लेखनीय गिरावट आएको छ। पहिले एक अस्पतालले डेढ लाखभन्दा बढी जनसंख्या हेर्थ्यो, अहिले त्यो अनुपात धेरै घटेको छ। चिकित्सकको उपलब्धता पनि सुधारिएको छ। सार्वजनिक अस्पताल र स्वास्थ्य संस्थाको संख्या धेरै गुणाले बढेको छ। अझै गुणस्तर र समान पहुँचका चुनौती छन्, तर आधारभूत संरचना र सेवाको विस्तार भएको तथ्य अस्वीकार गर्न सकिँदैन।

शिक्षा क्षेत्रमा आएको परिवर्तन त झन् दीर्घकालीन सामाजिक रूपान्तरणको आधार हो। २०४८ मा साक्षरता दर ३९ प्रतिशत थियो, जुन २०७९ सम्म आइपुग्दा ७६ प्रतिशत पुगेको छ। प्राथमिक तहको भर्ना दर झण्डै सार्वभौमिक अवस्थामा पुगेको छ। आधारभूत शिक्षा पूरा गर्ने दर उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। माध्यमिक विद्यालयको संख्या पाँच गुणाभन्दा बढीले विस्तार भएको छ। आज ग्रामीण भेगका छोराछोरी पनि विद्यालय जाने वातावरण बनेको छ। उच्च शिक्षा र प्राविधिक शिक्षामा पनि पहुँच विस्तार भएको छ। शिक्षित जनशक्ति बढ्नु भनेको दीर्घकालीन आर्थिक र सामाजिक परिवर्तनको जग मजबुत हुनु हो।

ऊर्जा क्षेत्रमा भएको फड्को पनि महत्वपूर्ण छ। २०४८ मा कुल जडित विद्युत उत्पादन क्षमता २३९ मेगावाट मात्र थियो। २०७९ सम्म आइपुग्दा यो क्षमता ३ हजार ४ सय मेगावाट पुगेको छ। घरधुरी विद्युतीकरण १४ प्रतिशतबाट ९५ प्रतिशतसम्म पुगेको छ। बिजुली केवल बत्ती बाल्ने साधन मात्र होइन; यो उद्योग, शिक्षा, स्वास्थ्य, सूचना प्रविधि र समग्र जीवनस्तर उकास्ने आधार हो। गाउँघरमा बत्ती बल्नु, साना उद्योग सञ्चालन हुनु र सूचना प्रविधिको प्रयोग विस्तार हुनु परिवर्तनकै संकेत हुन्।

अर्थतन्त्रको आकार पनि उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। कुल गार्हस्थ्य उत्पादन ७ अर्बको हाराहारीबाट ६१ खर्बमा पुगेको छ। प्रतिव्यक्ति आय २०४ अमेरिकी डलरबाट बढेर १ हजार ९३४ अमेरिकी डलरसम्म पुगेको छ। वैदेशिक व्यापारको आकार व्यापक रूपमा विस्तार भएको छ। सबैभन्दा महत्वपूर्ण, गरिबी दर ४९ प्रतिशतबाट घटेर करिब २० प्रतिशतमा झरेको छ। लाखौं मानिस गरिबीको रेखामुनिबाट माथि उठेका छन्। वैदेशिक रोजगारी, रेमिट्यान्स, सेवा क्षेत्रको विस्तार र शहरीकरणले आयस्तर उकास्न भूमिका खेलेका छन्।

निस्सन्देह, चुनौतीहरू बाँकी छन्। रोजगारीको अभाव, उत्पादन क्षेत्रको कमजोरी, आय असमानता, व्यापार घाटा र सुशासनका प्रश्नहरू गम्भीर छन्। विकासको गति अपेक्षाअनुसार नभएको गुनासो पनि जायज हुन सक्छ। तर ‘केही पनि भएन’ भन्ने निष्कर्ष तथ्यगत रूपमा सही होइन। उपलब्धि अपूर्ण हुन सक्छ, तर शून्य होइन।

देश निर्माण एक पुस्तामा सकिने परियोजना होइन; यो निरन्तर प्रक्रिया हो। ३४ वर्षको यात्रामा नेपालले आधारभूत पूर्वाधार विस्तार गरेको छ, सामाजिक सूचकहरू सुधार गरेको छ र आर्थिक आकार बढाएको छ। अबको चुनौती ती उपलब्धिलाई गुणस्तरीय, दिगो र समावेशी बनाउने हो। निराशा होइन, तथ्यमा आधारित आत्ममूल्यांकन र सुधारको इच्छाशक्ति नै आगामी यात्राको आधार हुनुपर्छ।