बिष्णुप्रसाद पोखरेल

मैले जे देखेँ त्यहि लेखे

दमक/ दमक नगरपालिका, झापाको एक प्रमुख व्यापारिक केन्द्र हो जहाँ स्थानीय उत्पादनदेखि अन्तर्राष्ट्रिय आयातित सामानहरू समेतको क्रय–विक्रय हुने गर्छ। कृषिप्रधान क्षेत्रका रूपमा चिनिने दमकमा बजार व्यवस्थापन सदैव एक महत्वपूर्ण विषय रहिआएको छ। पछिल्लो समयमा बजारमा देखिएका असमान मूल्य, उपभोग्य मिति समाप्त भएका वस्तुको विक्री वितरण, उपभोक्ता सुरक्षामा कमजोरी, अनुगमनको अभाव जस्ता समस्याले नगरवासीको चिन्ता बढाइरहेको छ।

यस समस्याको समाधान खोज्ने क्रममा दमक नगर उपप्रमुख तथा बजार अनुगमन समिति संयोजक रेगिना भट्टराईको सक्रियता प्रशंसनीय रुपमा अगाडि आएको छ। उहाँको नेतृत्वमा गरिएको बजार अनुगमनले कतिपय अव्यवस्था उजागर गरेको छ, र बजार सुधारको मार्ग पनि देखाएको छ। नगर प्रमुख रामकुमार थापाले पनि बजार अनुगमनलाई प्रभावकारी बनाउन र गलत गर्नेलाई कार्वाही गर्न साथ दिएकाछन् । उनले अनुगमनको अपनत्व लिएको पाईन्छ ।तथापि, समस्या जटिल छन् र दिगो समाधानका लागि धेरै तह र तप्कामा सुधार आवश्यक छ।

१. बजार अनुगमन: पहल र प्रभाव

रेगिना भट्टराईको नेतृत्वमा गरिएको बजार अनुगमन कार्यहरूमा निष्क्रियता तोडिएको देखिन्छ। नगरपालिकाको बजार अनुगमन टोलीले विभिन्न किराना पसल, सुपरमार्केट, थोक विक्रेता तथा औषधी पसलमा निरीक्षण गरेर उपभोग्य मिति सकिएका तथा अखाद्य सामग्री बिक्री गर्ने पसलहरूलाई जरिवाना गरेको छ।

सामान्यतया बजारमा देखिएको समस्यालाई टुलुटुलु हेर्ने प्रचलनलाई तोड्दै, यस अभियानले उपभोक्ताको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिएको छ। बजारमा सक्रिय उपस्थिति राख्दा व्यापारीहरू सचेत हुने, नियमपालन बढ्ने, र उपभोक्ताले गुणस्तरीय सामान पाउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।

२. उपभोग्य मिति समाप्त भएका सामग्रीको विक्री वितरण

बजार अनुगमनको क्रममा पत्ता लागेको एउटा गम्भीर समस्या  उपभोग्य मिति समाप्त भएका खाद्य सामग्रीको विक्री। कतिपय किराना पसलहरूमा यस्ता सामग्री ग्राहकलाई थाहा नदिई बेच्ने गरिएको पाइयो। यो अवस्था उपभोक्ताको स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्षरूपमा सम्बन्धित छ।

यस्ता सामग्री सेवन गर्दा पेटको समस्या, विषाक्तता, दीर्घकालीन स्वास्थ्य असर लगायत गम्भीर परिणामहरू निम्तिन सक्छन्। अझ चिन्ताको कुरा के छ भने, कतिपय उत्पादनहरूमा मिति ढाँटिएको वा मेटिएको समेत भेटिएको छ। यसले नियामक निकायप्रति व्यापारीहरूको बेवास्ता देखाउँछ।

३. ‘अफर’ को आडमा नजिकिँदै गरेको म्याद समाप्त सामग्री बजारमा पठाउने प्रवृत्ति

केही थोक व्यापारी वा डिलरहरूले उपभोग्य मिति समाप्त हुन लागेका सामग्रीहरूमा ‘अफर’, ‘डिस्काउन्ट’, ‘एक किन्नुहोस्, एक पाउनुहोस्’ जस्ता आकर्षक योजनाको प्रयोग गरी ती सामान बजारमा पठाउने गरेका छन्। यसरी ती सामग्री अल्पकालीन लाभको लागि बजारमा वितरण हुन्छन् र सस्तोको लोभमा ब्यपारीलेती सामान किन्ने र उपभोक्ताई बेच्ने गर्छन ।

यस्तो अभ्यासले उपभोक्ताको स्वास्थ्य जोखिममा पार्ने मात्रै होइन, नैतिकता र व्यापार आचारसंहिताको समेत उल्लङ्घन गर्दछ। लामो समयसम्म यस्तो प्रवृत्ति रहिरहँदा बजारमा सस्तो सामानप्रति आकर्षण बढ्ने र गुणस्तरीय सामानको माग घट्ने सम्भावना हुन्छ।

४. जिम्मेवारिता वहन गर्न डिलर तथा उत्पादकको अस्वीकार

अनुगमनको क्रममा बजारमा उपभोग्य मिति समाप्त भएका सामग्री भेटिन्छन्, तिनीहरूलाई फिर्ता लिन डिलर तथा उत्पादक आनाकानी गर्ने गर्छन्। पसलले तिनलाई फिर्ता गर्न खोजे पनि डिलरहरूले नमानेपछि ती सामग्री बेच्न बाध्य हुने अवस्था सिर्जना हुन्छ। यसमा कोही पनि जिम्मेवार बन्न तयार हुँदैन। उत्पादनकर्ता, डिलर, विक्रेता सबैले जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्नेमा, अहिले सबै पक्ष जिम्मेवारीबाट पन्छिने प्रयास गरिरहेको देखिन्छ। यसको अन्त्य बिना बजार व्यवस्थापन व्यवस्थित हुन सक्दैन।

५. मूल्यमा एकरुपताको अभाव

दमक बजारमा अर्को प्रमुख चुनौती हो — उही वस्तुको फरक–फरक मूल्य। बजारमा एकै ब्राण्डका सामान फरक पसलमा फरक मूल्यमा पाइन्छन्। यस्तो मूल्य असमानताको पछाडि नियमनको कमजोरी, व्यापारीहरूको मनपरी मूल्य निर्धारण र उपभोक्ताको जानकारीको अभाव छ।

उपभोक्ताले प्रायः बिल माग्दैनन्, न त मूल्य तुलना गर्छन्। कतिपय पसलहरूमा म्याद समाप्त भइसकेका वा हुन लागेका सामग्री उच्च मूल्यमा बेचिएको भेटिन्छ। मूल्यमा पारदर्शिता, मूल्यसूची अनिवार्य प्रदर्शन र अनलाइन डिजिटल बिल प्रणाली लागु गरिएमा मात्र मूल्य नियन्त्रण सम्भव हुनेछ।

६. बजार व्यवस्थापनमा देखिएका थप समस्याहरू

 मापदण्ड विपरीत सञ्चालित पसलहरू

दमकमा थुप्रै पसलहरू बिना नवीकरण, बिना इजाजतपत्र सञ्चालनमा छन्। स्वास्थ्य स्वच्छता, अग्निनियन्त्रण, भण्डारण जस्ता आवश्यक पूर्वशर्तहरू पालना नगर्ने पसलहरूको संख्या उल्लेख्य छ।  करि तिरेका तथा दर्ता भएका पसलहरुभन्दा दर्ता नभएका पसलहरुले मनपरी मूल्य राख्ने गरेको गुनासो आउनेगर्छ । सबैलाई मापदण्डमा ल्याउन जरुरी रहेको छ । यसका लागि दमक उद्योग बाणिज्य संघको पनि भूमिका हुनुपर्छ र भूमिका खोज्नु पर्छ ।

भारतबाट भन्सार छलेर आएका सामग्री: बजार असन्तुलनको मुख्य कारक

दमक नगर भारतसँग सीमा नजिक रहेको क्षेत्र भएकाले यहाँ भन्सार छलेर सामान ल्याउने प्रवृत्ति वर्षौंदेखि रहिआएको छ। विशेष गरी सस्तो मूल्यका खाद्य सामग्री, लत्ताकपडा, कस्मेटिक, किराना सामान तथा दैनिक उपभोग्य वस्तुहरू अनधिकृत रूपमा सीमावर्ती बाटोहरू हुँदै भित्रिने गर्छन्।

क. मूल्य असन्तुलन र स्वदेशी उत्पादनको संकट

यी सामाग्रीहरू कुनै कर, भन्सार शुल्क वा परीक्षण प्रक्रिया नपारिकन बजारमा पस्ने भएकाले तिनीहरूको मूल्य नेपाली बजारको तुलनामा स्वाभाविक रूपमा सस्तो हुन्छ।
यसले गर्दा:

• अधिकृत व्यवसायी प्रतिस्पर्धाबाट पछाडि पर्छन्,

• उपभोक्ताले गुणस्तरीय वस्तुको सट्टा सस्तोमा गुणस्तरहीन सामग्री किन्न बाध्य हुन्छन्,

• स्वदेशी उद्योग र उत्पादनहरू संकटमा पर्छन्।

ख. गुणस्तर र स्वास्थ्यमाथिको जोखिम

भन्सार नपारिकन भित्रिएका सामग्रीको गुणस्तर परीक्षण हुँदैन, न त उपभोग्य मिति स्पष्ट हुन्छ। यस्तो वस्तुको प्रयोगबाट उपभोक्ताको स्वास्थ्य जोखिममा पर्छ।
जस्तै – भारतबाट छलेर ल्याइने मिठाइ, नुन, तेल, मसला, चकलेट, औषधी जस्ता सामग्रीमा केमिकलको मात्रा, मिलावट, वा म्याद सकिएको हुने सम्भावना उच्च हुन्छ।

ग. सरकारी राजस्वको घाटा

सामान भन्सार छलेर ल्याउँदा राज्यलाई ठूलो राजस्व घाटा हुन्छ। भन्सार र कर प्रणालीमै हानिकारक प्रभाव पार्ने यस्ता कार्यहरू समाज र प्रशासन दुवैको चुनौती हुन्।

घ. अनुगमनको सीमितता र राजनीतिक दबाब

भन्सार छलिएका सामग्री नियन्त्रण गर्ने जिम्मा भन्सार कार्यालय, सशस्त्र प्रहरी, स्थानीय प्रशासन र बजार अनुगमन समितिमा पर्छ। तर कतिपय अवस्थामा संगठित र राजनीतिक संरक्षणमा हुने तस्करी नियन्त्रणभन्दा बाहिर जान सक्छ।
बजार अनुगमन टोलीलाई पनि यस्तो सामान हटाउन कडा दबाब पर्ने गरेको अनुभव गरिएको छ।

७. समाधानका उपायहरू

क. नियमित र नाटकीय अनुगमनको संयोजन

बजार अनुगमन केवल औपचारिक प्रक्रिया नभई प्रभावकारी रणनीतिक कार्य हुनुपर्छ। गुप्त रूपमा गरिने निरीक्षण, पुनरावलोकन, र पुनः अनुगमन जस्ता रणनीति लागू हुनुपर्छ।

ख. डिजिटल बजार प्रणालीको विकास

सामग्रीको मूल्य, म्याद, स्रोत र बिक्री स्थान ट्र्याक गर्न मिल्ने QR कोड आधारित प्रणाली, अनलाइन बिलिङ र उपभोक्ता गुनासो समाधान एपको विकास हुनुपर्छ।

ग. व्यापारी र उपभोक्ता दुवैको सचेतना

व्यापारीहरूलाई उपभोक्ता अधिकार, स्वास्थ्य सुरक्षासम्बन्धी तालिम दिनु आवश्यक छ। साथै उपभोक्ताहरूलाई मिति हेर्ने बानी, बिल माग्ने अभ्यास, र गुनासो दर्ता गर्ने माध्यमको प्रयोग गर्न प्रोत्साहन गरिनुपर्छ।

घ. नीतिगत संयन्त्र र दण्डको कठोरता

उपभोग्य मिति सकिएका वा अखाद्य सामग्री बेच्ने पसलहरूलाई इजाजतपत्र खारेज गर्ने, सार्वजनिक रुपमा नाम सार्वजनिक गर्ने र दण्ड बढाउने व्यवस्था आवश्यक छ।

 निष्कर्ष

दमक नगरको बजार व्यवस्थापनको समस्या गम्भीर छ र समाधान पनि त्यत्तिकै बहुआयामिक हुनुपर्छ।  दिगो सुधारका लागि संस्थागत नीतिगत रूपान्तरण, प्राविधिक संयन्त्र, सचेत उपभोक्ता, र नैतिक व्यापारीको सञ्जाल खडा गर्नु अपरिहार्य छ।

समृद्ध र सुरक्षित दमक बजारको परिकल्पना गर्न हामी सबैले आफ्नो–आफ्नो जिम्मेवारी पुरा गर्नुपर्ने समय आएको छ। यद्यपि चुनौतीहरू छन्, समाधानका बाटाहरू पनि त्यत्तिकै प्रष्ट छन् ।